Aile Hukuku
Nafaka Türleri ve Nafakanın Değiştirilmesi: Tedbir, Yoksulluk, İştirak ve Yardım Nafakası
Dört nafaka türünün şartları, nafaka miktarının belirlenmesi, artırılması, azaltılması ve kaldırılması, nafakanın kendiliğinden sona erdiği hâller ve ödenmeyen nafakanın icra yoluyla tahsili.
Kısaca
- Boşanma davası sürerken tedbir nafakası; boşanmadan sonra yoksulluk ve iştirak nafakası; akrabalar arasında yardım nafakası söz konusudur.
- Nafaka miktarı tarafların gelir ve giderleri, sosyal ve ekonomik durumları ve çocukların ihtiyaçları dikkate alınarak belirlenir.
- Koşullar değiştiğinde nafakanın artırılması, azaltılması ya da kaldırılması dava yoluyla istenebilir.
- Yoksulluk nafakası alan eşin yeniden evlenmesiyle nafaka kendiliğinden sona erer; ödenmeyen nafaka ilamlı icra takibiyle tahsil edilebilir.
Nafaka, bir kişinin geçimini sağlayamayan eşine, çocuğuna ya da yakın akrabasına karşı kanundan doğan bakım yükümlülüğünün parasal karşılığıdır. Boşanma süreçlerinde en çok tartışılan konulardan biri olan nafakanın hangi türünün, hangi şartlarla ve ne kadar süreyle ödeneceği; ayrıca sonradan değişen koşullara nasıl uyarlanacağı, Türk Medeni Kanunu’nda ayrı ayrı düzenlenmiştir.
Dört nafaka türü
Tedbir nafakası
Boşanma ya da ayrılık davası açıldığında hâkim, dava süresince eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Bu kapsamda ekonomik olarak daha zayıf durumdaki eş ve çocuklar için tedbir nafakasına hükmedilebilir. Tedbir nafakası için kusur aranmaz; dava sonuçlanıncaya kadar devam eder. Eşlerin fiilen ayrı yaşadığı ancak henüz dava açılmadığı durumlarda da evlilik birliğinin korunmasına ilişkin hükümlere göre nafaka istenebilir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru daha ağır olmamak şartıyla, geçimi için diğer eşten mali gücü oranında süresiz olarak yoksulluk nafakası isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusurlu olması şart değildir. Yoksulluk, eşin kendi geliriyle barınma, beslenme, giyim, sağlık ve ulaşım gibi temel ihtiyaçlarını karşılayamaması anlamına gelir; çalışma ve gelir durumu her dosyada ayrıca incelenir.
İştirak nafakası
Velayet kendisine verilmeyen ana ya da baba, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmakla yükümlüdür; bu katılım iştirak nafakası olarak ödenir. İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar sürer. Eğitimi devam eden çocuk için ergin olduktan sonra da eğitimini tamamlayıncaya kadar ana ve babanın yardımı istenebilir.
Yardım nafakası
Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu, altsoyu ve kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Bu nafaka boşanmaya bağlı değildir; örneğin geçimini sağlayamayan yaşlı anne ve babası için çocuklarından yardım nafakası istenebilir. Kardeşlerin yardım nafakası yükümlülüğü ise ancak refah içinde bulunmaları hâlinde söz konusu olur.
Nafaka miktarı nasıl belirlenir?
Kanun nafaka için sabit bir tutar ya da oran öngörmez. Hâkim; nafaka isteyenin ihtiyaçlarını, nafaka yükümlüsünün gelirini ve zorunlu giderlerini, tarafların yaşadığı yerdeki hayat koşullarını ve çocukların yaşını, okulunu ve sağlık durumunu birlikte değerlendirir. Bu amaçla tarafların gelirleri bordro, banka kayıtları, tapu ve araç kayıtları ile kolluk aracılığıyla yapılan sosyal ve ekonomik durum araştırmasıyla tespit edilir. Mahkeme, nafakanın gelecek yıllarda hangi oranda artacağını da kararda belirleyebilir; bu durumda her yıl yeniden dava açmak gerekmez.
Nafakanın artırılması, azaltılması ve kaldırılması
Nafaka kararı kesin bir düzen değildir. Tarafların mali durumlarının önemli ölçüde değişmesi ya da hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde, taraflardan biri nafakanın artırılmasını, azaltılmasını ya da kaldırılmasını dava yoluyla isteyebilir. Örnekler:
- Enflasyon karşısında nafakanın alım gücünün belirgin biçimde azalması ya da çocuğun okula başlamasıyla giderlerinin artması artırım sebebi olabilir.
- Nafaka yükümlüsünün işini kaybetmesi, ağır bir hastalığa yakalanması ya da gelirinin önemli ölçüde düşmesi azaltım sebebi olabilir.
- Nafaka alan eşin düzenli ve yeterli bir gelir elde etmeye başlaması, yoksulluğun ortadan kalktığı gerekçesiyle kaldırma sebebi olabilir.
Artırım ya da azaltım kararı, kural olarak davanın açıldığı tarihten itibaren hüküm doğurur; geçmişe yönelik değişiklik istenemez. Bu nedenle koşullar değiştiğinde davanın gecikmeden açılması önemlidir.
Nafakanın kendiliğinden sona erdiği hâller
Yoksulluk nafakası; nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölmesi hâlinde kendiliğinden kalkar. Nafaka alacaklısının evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun sona ermesi ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır. Yeniden evlenmeye rağmen ödemeye devam edilmişse, evlenme tarihinden sonraki ödemelerin iadesi istenebilir.
Ödenmeyen nafaka
Mahkemenin nafaka kararı ilam niteliğindedir; ödenmeyen nafaka için karar kesinleşmeden de ilamlı icra takibi başlatılabilir. Nafaka alacakları, maaş haczinde sıraya bakılmaksızın diğer alacaklardan önce gelir. Ayrıca icra dairesinin ödeme emrine rağmen nafakayı ödemeyen kişi hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine icra mahkemesince üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir; borçlu ödeme yaparsa tahliye edilir.
Akılda tutulacak noktalar
- Tedbir nafakası
- Dava süresince; kusur aranmaz
- Yoksulluk nafakası
- Süresiz; kusuru daha ağır olmayan eşe
- İştirak nafakası
- Kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar
- Ödememede tazyik hapsi
- Alacaklının şikâyetiyle 3 aya kadar
Sık sorulan sorular
Çalışan kadın yoksulluk nafakası alabilir mi?
Çalışmak tek başına nafakayı engellemez; belirleyici olan, elde edilen gelirin temel ihtiyaçları karşılamaya yetip yetmediğidir. Asgari ücret düzeyinde gelir elde eden eşin nafaka talebi, yaşadığı yerdeki hayat koşulları ve giderleriyle birlikte değerlendirilir.
Nafaka her yıl kendiliğinden artar mı?
Kararda ya da protokolde bir artış oranı belirlenmişse nafaka her yıl bu orana göre artar. Belirlenmemişse artış için dava açmak gerekir.
İşimi kaybettim, nafaka ödemeyi bırakabilir miyim?
Hayır. Mahkeme kararı değişmedikçe nafaka borcu devam eder ve ödenmeyen tutarlar için icra takibi yapılabilir. Gelir kaybı varsa nafakanın azaltılması ya da kaldırılması için gecikmeden dava açılmalıdır.
Çocuk 18 yaşını doldurduğunda iştirak nafakası biter mi?
İştirak nafakası kural olarak ergin olmayla sona erer. Eğitimi devam eden çocuk ise eğitimini tamamlayıncaya kadar ana ve babasından ayrı bir dava ile yardım isteyebilir; bu talebi çocuğun kendisi ileri sürer.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumlar mevzuat ve güncel yargı kararları dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.


